Jerzy Marian Grotowski
Biografia
Jerzy Grotowski urodził się 11 sierpnia 1933 roku w Rzeszowie w rodzinie Marian i Emilii z Kozłowskich, nauczycielki. W młodości mieszkał w Przemyślu, a we wrześniu 1939 roku wraz z matką i bratem trafił do wsi Nienadówka; ojciec dotarł do Wielkiej Brytanii. Rodzice nie spotkali się już nigdy, a sam artysta utrzymywał kontakt listowny z ojcem.
Po ukończeniu studiów aktorskich w PWST w Krakowie w 1955 roku podjął studia reżyserskie w moskiewskim GITIS, gdzie zetknął się z metodą Stanisławskiego. Po powrocie do kraju kontynuował studia reżyserskie na macierzystej uczelni. Jako reżyser zadebiutował w 1957 roku w Starym Teatrze im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie, wystawiając Krzesła Eugène Ionesco.
W latach 1949–1957 był członkiem ZMP i ZMS; w 1955 wstąpił do PZPR, której był członkiem aż do jej rozwiązania. Był także działaczem marksistowskiego i antystalinowskiego Rewolucyjnego Związku Młodzieży, założonego w 1956 roku.
Pod koniec lat 50. objął dyrekcję Teatru 13 Rzędów w Opolu, który przekształcił w Teatr Laboratorium 13 Rzędów; najbliższym współpracownikiem reżysera był Ludwik Flaszen. Pierwszą premierą nowego teatru był Orfeusz Cocteau (1959). W Opolu Grotowski wystawił przedstawienia Siakuntala według Kalidasy (1960), Dziady Mickiewicza (1961), Kordian Słowackiego (1962), Akropolis Wyspiańskiego (1962) oraz Tragiczne dzieje Doktora Fausta Marlowe’a (1963).
W 1965 przeniósł się do Wrocławia i skrócił nazwę teatru do Teatr Laboratorium. W tym czasie Grotowski był całkowicie skoncentrowany na pracy z aktorem i formułował ideę aktu całkowitego, przekształcając teatr w laboratoryjny ośrodek badania metody aktorskiej. W 1965 opublikował manifest Ku teatrowi ubogiemu, w którym postuluje odrzucenie wszystkiego, co nie jest niezbędne do istnienia teatru, pozostawiając aktora i widza.
W kolejnych latach ograniczano zbędne elementy przedstawienia. Punktem wyjścia była pusta sala, w której nie było podziału między sceną a widownią; projektowano ją dla potrzeb danego przedstawienia. Teatr Grotowskiego stał się eksperymentalną sceną badającą relacje między sceną a widownią, a scenograf Jerzy Gurawski dążył do zjednoczenia tych dwóch biegunów w jedną całość.
Równolegle rozwijała się idea aktu całkowitego – procesu twórczego, w którym aktor, odwołując się do mitów i archetypów, łączy to, co zbiorowe z tym, co indywidualne. Aktor w akcie całkowitym odsłania najgłębsze pokłady psychiki.
Najważniejszymi realizacjami w tamtym okresie były Don Fernando Ryszarda Cieślaka w Księciu Niezłomnym Calderona/Słowackiego (1965) oraz spektakl Apocalypsis cum figuris (1969/1971/1973). Dramat ten, kontrowersyjny dla Kościoła, wywołał szeroką debatę na świecie i był punktem zwrotnym w recepcji teatru ubogiego.
Ostatnim przedstawieniem Teatru Laboratorium, wyreżyserowanym przez Cieślaka, był Thanatos polski (1981). Teatr rozwiązał się w 1984 roku, a w 1990 roku w dawnej siedzibie otwarto Instytut im. Jerzego Grotowskiego. Instytut kontynuuje dokumentację i badania nad twórczością Grotowskiego oraz Teatru Laboratorium.
Grotowski prowadził wszechstronne warsztaty na całym świecie; w 1983 Teresa Nawrot założyła w Berlinie Studium Teatralne. W 1997 roku uzyskał tytuł profesora honoris causa Collège de France i w 1999 roku zmarł w Pontederze. UNESCO uznało rok 2009 za rok Jerzego Grotowskiego.