RBO 2027: fontanna wygrała, ale „Nowy Balcerek” miałby więcej głosów. Rekord nieważnych kart

Na papierze wszystko się zgadza: w kategorii ogólnomiejskiej Rzeszowskiego Budżetu Obywatelskiego na 2027 rok wygrał projekt rewitalizacji od lat nieczynnej fontanny w Parku Kultury i Wypoczynku, zdobywając 6 830 głosów. Tyle że w tegorocznym głosowaniu miasto dopuściło równolegle dwa niemal bliźniacze wnioski dotyczące modernizacji targowiska przy placu Balcerowicza. Gdy zsumować poparcie dla obu wersji „Nowego Balcerka”, wyszłoby 7 984 głosy - czyli ponad tysiąc więcej niż wynik zwycięskiej fontanny.

To nie jedyny punkt zapalny tegorocznego RBO. W protokole z ustalenia wyników pojawia się liczba, która w porównaniu z poprzednimi edycjami wygląda jak błąd systemu: 16 357 głosów nieważnych. Magistrat przekonuje jednak, że to nie awaria, ale efekt zaostrzenia zabezpieczeń - i nazywa go sukcesem „tarczy antyspamowej”. Opozycja w Radzie Miasta pyta o szczegóły weryfikacji i chce powrotu numeru PESEL podczas głosowania.

Liczby RBO 2027: 58 256 głosujących i ponad 130 tys. głosów

Z danych zawartych w protokole wynika, że w głosowaniu wzięło udział 58 256 osób. Oddały one łącznie 130 994 głosy, z czego zdecydowana większość została oddana elektronicznie (129 652), a papierowo tylko 1 342. Ważnych głosów było 114 637.

W kategorii ogólnomiejskiej, w której do rozdysponowania było 2 mln zł, najwyższy pojedynczy wynik uzyskała rewitalizacja fontanny na bulwarach - 6 830 głosów. Drugie miejsce zajął projekt „Nowy Balcerek” z numerem 8, który zebrał 5 854 głosy. Niżej na liście znalazł się projekt o bardzo zbliżonej nazwie: „Nowy Balcerek – rewitalizacja historycznego targowiska miejskiego w centrum Rzeszowa” z numerem 2 - 2 130 głosów.

Gdyby na karcie do głosowania widniał jeden projekt dotyczący Balcerka, a poparcie nie rozlało się na dwa konkurujące ze sobą wnioski, to właśnie targowisko przy placu Balcerowicza mogłoby okazać się zwycięzcą pierwszej kategorii. W obecnym układzie żaden z projektów „Nowy Balcerek” nie przebił wyniku fontanny. Miasto nie podało, ile głosów nieważnych dotyczyło poszczególnych projektów w tej kategorii.

Dwa niemal identyczne wnioski: dlaczego trafiły pod głosowanie

Nietypowa sytuacja z „Nowym Balcerkiem” wynika z decyzji o dopuszczeniu do głosowania dwóch projektów o bardzo zbliżonych parametrach inwestycyjnych. Chodziło m.in. o porównywalną liczbę stanowisk handlowych, zadaszonych stoisk, a nawet elementów wyposażenia, takich jak lampy LED i drobna architektura.

Projekt nr 8 promowało Stowarzyszenie Razem dla Rzeszowa. Wniosek miał być odpowiedzią na rozważaną przez ratusz zamianę działek z deweloperem. Z kolei projekt nr 2 złożyła przewodnicząca Rady Osiedla Pułaskiego. Gdy kontakt z nią się urwał, Rada Osiedla przyjęła uchwałę o wycofaniu wniosku, tłumacząc to chęcią uniknięcia dublowania.

Komisja ds. RBO uznała jednak, że nie ma podstaw prawnych, by projekt usunąć, skoro przeszedł ocenę formalną i merytoryczną. Według stanowiska urzędu oba wnioski miały też różnice, które - zdaniem magistratu - uzasadniały odrębne procedowanie:

• wnioski złożyły dwie różne osoby,
• różnił je szacowany koszt: 2 mln zł wobec 1,9 mln zł,
• w jednym z projektów doprecyzowano kwestię handlu całorocznego.

Miasto wskazywało również, że wniosek może wycofać wyłącznie osoba, która go złożyła - a z tą, w przypadku projektu nr 2, nie było kontaktu. W tle pojawił się jeszcze wątek praw autorskich: wskazywano, że prawa do projektu w obu wnioskach należą do jednej osoby, czyli wiceprezes Razem dla Rzeszowa Agnieszki Wesołowskiej-Majcher. Mimo to projekt nr 2 pozostał na liście i ostatecznie odebrał część głosów projektowi nr 8.

16 357 nieważnych głosów: „tarcza antyspamowa” czy problem z zaufaniem

Jeszcze większe emocje niż podzielone głosy na Balcerku budzi tegoroczny rekord unieważnień. W latach 2014–26 - zwłaszcza odkąd głosowanie przeniosło się w dużej mierze do Internetu - liczba głosów nieważnych wahała się zwykle na poziomie kilkudziesięciu rocznie: 40 w 2020 r., 5 w 2021 r., 19 w 2022 r., 43 w 2023 r., 27 w 2024 r., 56 w 2025 r. i 32 rok temu. Dotychczasowym rekordem całej historii budżetu było 4 280 nieważnych głosów z 2017 r.

W tym roku odrzucono 16 357 głosów - niemal czterokrotnie więcej niż poprzednie maksimum i ponad pięćset razy więcej niż przed rokiem. Skok z 32 do 16 357 oznacza wzrost o około 51 015 proc. W praktyce nieważny był mniej więcej co ósmy oddany głos.

Ratusz podkreśla, że to efekt celowego uszczelnienia systemu i nowych narzędzi wykrywania nadużyć.

Tak skokowa różnica w liczbie głosów nieważnych nie jest wynikiem błędu systemowego, lecz efektem świadomego uszczelnienia systemu informatycznego oraz wdrożenia nowoczesnych algorytmów zabezpieczających.

Artur Gernand, rzecznik prasowy miasta

Magistrat informuje, że po ubiegłorocznym głosowaniu pojawiały się sygnały od mieszkańców i rad osiedli o podatności systemu na sztuczne generowanie poparcia. W tej edycji zastosowano m.in. „filtry weryfikacji krzyżowej i analizy behawioralnej”. Wśród odrzuconych rekordów miały być zgłoszenia z przypadkowymi ciągami znaków zamiast nazwisk, głosy osób spoza Rzeszowa, a także sytuacje skrajnego multi-głosowania - w tym przypadek osoby próbującej oddać ponad 50 głosów na jeden projekt przy użyciu tych samych danych.

Odrzucenie kilkunastu tysięcy rekordów to sukces tarczy antyspamowej, która naprawiła zaszłości systemowe i zagwarantowała, że oficjalne wyniki odzwierciedlają wyłącznie realną i uczciwą wolę rzeszowian.

Artur Gernand, rzecznik prasowy miasta

W rozmowach przedstawiciele miasta doprecyzowywali, że unieważnienia dotyczyły niemal każdego projektu, a najwięcej odrzuconych głosów - co może zaskakiwać - miała zebrać zwycięska fontanna. Balcerek również miał ich „sporo”, ale mniej. Ratusz akcentuje przy tym, że mimo odrzucenia tysięcy głosów, kolejność projektów w rankingu nie uległa zmianie.

Najważniejsze jest to, że pomimo odrzucenia tych głosów nieważnych ranking pozostał taki, jaki jest. To nie zmieniło wyniku.

Artur Gernand, rzecznik prasowy miasta

Jednocześnie urząd nie był w stanie od razu odpowiedzieć na pytanie, ile głosów nieważnych przypadło w pierwszej kategorii na konkretne projekty. Wątpliwości podsyca też pytanie, które wraca w rozmowach o tegorocznej edycji: skoro dopiero teraz algorytmy wyłapały kilkanaście tysięcy fikcyjnych i wielokrotnych głosów, to jak wyglądała skala nadużyć w latach, gdy nieważnych było zaledwie kilkadziesiąt?

Spór o PESEL: Rzeszów kontra Warszawa

W Radzie Miasta pojawiły się głosy, że rekord unieważnień jest skutkiem rezygnacji z numeru PESEL przy głosowaniu. Radny PiS Waldemar Kotula ocenia, że wcześniejszy system skuteczniej blokował wielokrotne oddawanie głosów.

Niestety to jest skutek braku podawania numeru PESEL podczas głosowania. Dawniej, jak był PESEL, nie było nadużyć, bo nie można było głosować kilka razy na dany PESEL.

Waldemar Kotula, radny PiS

Radny wskazuje też przykład Warszawy, gdzie w obowiązujących zasadach budżetu obywatelskiego numer PESEL jest wymagany i służy jako główny identyfikator ograniczający wielokrotne głosowanie. Domaga się informacji, na które zadania oddano najwięcej głosów nieważnych oraz jakimi kryteriami posługiwano się przy ich unieważnianiu.

Magistrat odpowiada, że sytuacja prawna Rzeszowa jest inna. Rzecznik prasowy miasta przypomina, że rzeszowski regulamin pierwotnie opierał się na PESEL, ale w 2021 r. wojewoda podkarpacki zakwestionował takie rozwiązanie. W konsekwencji z regulaminu usunięto zarówno PESEL, jak i ograniczenia wiekowe. Miasto powołuje się przy tym na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego (sygnatury I GSK 1193/20 oraz III SA/Gl 944/19) oraz wystąpienia Rzecznika Praw Obywatelskich z końca 2025 roku - interpretowane jako zakaz żądania numeru PESEL przez samorządy, przy dopuszczalnej identyfikacji opartej na imieniu, nazwisku i deklarowanym adresie.

Co dalej z Balcerkiem i zaufaniem do wyników

Tegoroczna edycja RBO 2027 zostawia po sobie dwie lekcje. Pierwsza jest prosta: dopuszczenie dwóch niemal takich samych projektów w jednej kategorii może rozbić głosy i realnie wpłynąć na to, który pomysł dostanie zielone światło. Druga dotyczy procesu - przy 16 357 głosach nieważnych mieszkańcy i radni będą domagać się coraz bardziej szczegółowych wyjaśnień: jak działały filtry, jakie były kryteria odrzucenia i czy da się pokazać pełniejszy obraz unieważnień w podziale na kategorie i projekty.

Na dziś oficjalny wynik pozostaje bez zmian: rewitalizacja fontanny w Parku Kultury i Wypoczynku jest zwycięzcą kategorii ogólnomiejskiej z 6 830 głosami, a oba „Nowe Balcerki” zostają w tabeli jako dwa oddzielne projekty - mimo że łącznie uzyskały 7 984 głosy. W tle trwa jednak spór o to, jak w przyszłości pogodzić wymogi prawa z oczekiwaniem mieszkańców, że głosowanie będzie jednocześnie dostępne i maksymalnie odporne na nadużycia.