Wiersz z Rzeszowa w londyńskim metrze. Krystyna Lenkowska w jubileuszu Poems on the Underground

Wyobraźmy sobie poranny pośpiech w Londynie: tłok na peronie, charakterystyczny szum nadjeżdżającego składu, a między reklamami - poezja. Od 1 czerwca 2026 roku pasażerowie Transport for London (TfL) podczas codziennych przejazdów metrem trafiają na wiersz Krystyny Lenkowskiej z Rzeszowa. Utwór „When I Was a Fish” („Kiedy byłam rybą”) pojawił się na plakatach w wagonach i na stacjach, w letniej, jubileuszowej serii prestiżowego programu „Poems on the Underground”.

To wyróżnienie ma wymiar masowy: przez najbliższe tygodnie tekst polskiej autorki oglądają i czytają miliony londyńczyków oraz turystów, dla których metro jest podstawowym środkiem transportu. W praktyce oznacza to, że nazwisko rzeszowskiej poetki trafia do jednego z największych „czytelniczych” obiegów w przestrzeni publicznej na świecie - bez biletów na festiwal i bez zaproszeń, za to w rytmie codziennych przesiadek.

40 lat poezji pod ziemią i polski akcent w jubileuszowej edycji

„Poems on the Underground” działa nieprzerwanie od 1986 roku i od lat zamienia wagony metra w nieformalną galerię literatury. Tegoroczna odsłona ma szczególny charakter: przypada na obchody 40-lecia projektu, który stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych brytyjskich przedsięwzięć z pogranicza sztuki publicznej i edukacji kulturalnej.

Za dobór tekstów do jubileuszowej, letniej serii odpowiada zespół kuratorów: Judith Chernaik, Imtiaz Dharker oraz George Szirtes. Oprawę graficzną plakatów przygotował Tom Davidson, a organizację przedsięwzięcia wspierają m.in. Arts Council England i British Council. Wiersze prezentowane są przez cztery tygodnie - w tym czasie pojawiają się w wagonach i na stacjach, towarzysząc pasażerom w najbardziej prozaicznym momencie dnia: w drodze do pracy, szkoły czy na spotkanie.

• Start ekspozycji: 1 czerwca 2026 roku
• Czas prezentacji plakatów: cztery tygodnie
• Organizator w transporcie: Transport for London (TfL)
• Kuratorzy edycji: Judith Chernaik, Imtiaz Dharker, George Szirtes
• Projekt plakatów: Tom Davidson
• Wsparcie instytucjonalne: Arts Council England, British Council

Lenkowska obok Szekspira. Sąsiedztwo, które przyciąga wzrok

Jednym z najbardziej symbolicznych elementów tej edycji jest sąsiedztwo, w jakim pokazano tekst z Rzeszowa. Organizatorzy umieścili „When I Was a Fish” obok fragmentu z „Kupca weneckiego” Williama Szekspira - pieśni Błazna. To zestawienie podkreśla ideę projektu: w londyńskim metrze spotykają się klasyka i poezja współczesna, a także różne języki i wrażliwości.

Tell me where is fancy bred / Or in the heart or in the head?

William Szekspir

W tym samym zestawie pojawiają się także inne nazwiska współczesnej sceny literackiej z Wielkiej Brytanii i Irlandii: Maura Dooley, Glyn Maxwell oraz Rita Ann Higgins. Co ważne z perspektywy polskich czytelników, w jubileuszowej serii znalazł się jeszcze jeden polski akcent: wiersz „List” Tadeusza Dąbrowskiego w przekładzie Antonii Lloyd-Jones.

Kuratorski wybór nie jest publicznie omawiany w detalach, ale wspólnym mianownikiem zaprezentowanych tekstów są tematy bliskie codziennemu doświadczeniu: pamięć, miłość, relacje międzyludzkie i refleksja nad losem człowieka. To motywy, które dobrze „pracują” w przestrzeni metra - krótkie spotkanie z wierszem ma poruszyć i zostać w głowie jeszcze długo po wyjściu na ulicę.

„Kiedy byłam rybą”: krótki wiersz o wolności i prostocie istnienia

Utwór Krystyny Lenkowskiej jest zwięzły, ale gęsty znaczeniowo. Podmiot liryczny wraca do wyobrażonego czasu, w którym „był rybą lub ptakiem” - a więc istniał bliżej natury, bez przymusu budowania społecznej pozycji, bez niepokoju o jutro i bez poszukiwania ostatecznych odpowiedzi. W tej metaforze pobrzmiewa tęsknota za pierwotną wolnością i prostotą, w której zamiast ciągłego „tłumaczenia się światu” wystarcza milczenie albo śpiew.

Kiedy byłam rybą
lub ptakiem
nie potrzebowałam dobrego imienia
i pewności jutra

ani solidnego łóżka
z miękką poduszką
dla ciała

nie szukałam przyczyn i odpowiedzi
nie rzeźbiłam łokciami dołków
w stole
i materacu

tylko milczałam lub śpiewałam
kiedy byłam rybą
lub ptakiem.

Krystyna Lenkowska

Od rzeszowskiego wydania do londyńskich plakatów. Ważny był przekład

Tekst prezentowany w metrze pochodzi z najnowszego tomu Krystyny Lenkowskiej zatytułowanego Decompression. Książkę wydało w 2026 roku rzeszowskie stowarzyszenie i wydawnictwo „Fraza”. Zwraca uwagę też sposób, w jaki wiersz trafił do anglojęzycznego odbiorcy: angielską wersję autorka przygotowała wspólnie z amerykańską poetką i tłumaczką Cecylią Woloch. To właśnie ten przekład - jak podkreślają osoby śledzące temat - miał przyciągnąć uwagę londyńskich kuratorów.

Cecylia Wołoch to stypendystka National Endowment for the Arts, autorka sześciu zbiorów wierszy, powieści i licznych esejów, a także nauczycielka. W swojej twórczości nawiązuje do romskich korzeni sięgających polskich Karpat, co dodaje tej współpracy dodatkowego kontekstu kulturowego.

Kim jest Krystyna Lenkowska i dlaczego jej nazwisko brzmi znajomo także poza Polską

Krystyna Lenkowska, urodzona w 1957 r., jest absolwentką filologii angielskiej na Uniwersytecie Warszawskim. Na co dzień mieszka i tworzy w Rzeszowie, a jej dorobek od lat ma charakter międzynarodowy: jest poetką oraz tłumaczką literatury anglosaskiej. Jej wiersze przekładano i publikowano m.in. w USA (w pismach „Boulevard” i „Chelsea”), a także w Ukrainie, Indiach, Meksyku, Czechach, na Litwie i w Macedonii.

Wśród wyróżnień, które budują jej pozycję w środowisku literackim, znajdują się: I nagroda w międzynarodowym konkursie w Sarajewie (2012) za wiersz „Oko Johna Keatsa w Rzymie”, nagroda „Menada” w Macedonii (2013) oraz 3. miejsce na Światowym Kongresie Poetów w Indiach (2019). Lenkowska działa również w Stowarzyszeniu Pisarzy Polskich (SPP) i w Stowarzyszeniu Tłumaczy Literatury (STL). Pisze też teksty piosenek wykonywane m.in. przez artystów Piwnicy pod Baranami oraz zespół Ratatam.

Wystawienie wiersza w londyńskim metrze to jednak szczególny rodzaj obecności: nie festiwalowy, a codzienny i powszechny. Przez cztery tygodnie „When I Was a Fish” będzie częścią miejskiego krajobrazu - obok map linii, nazw stacji i komunikatów dla pasażerów - i w tej roli stanie się jedną z najbardziej widocznych wizytówek współczesnej poezji z Rzeszowa.